Volgens de bekende Ethiopische legende ontdekte geitenhoeder Kaldi dat zijn geiten opvallend energiek werden nadat ze de rode bessen van een bepaalde struik hadden gegeten. Nieuwsgierig probeerde hij de bessen ook zelf. Het resultaat: de ontdekking van koffie.

Een mooi verhaal. Of het echt zo is gegaan, weten we niet zeker.

Wat we wél weten: Ethiopië is de oorspronkelijke thuisbasis van Coffea arabica, de koffiesoort waar vrijwel alle arabica-koffie ter wereld vandaan komt. De plant groeide hier van oorsprong gewoon in het wild. Tot op de dag van vandaag groeien er in de Zuidwest-Ethiopische bossen nog altijd wilde koffiebomen. Vanuit Ethiopië kwam koffie terecht in Jemen, waar het vanaf de 15e eeuw verder werd ontwikkeld, verbouwd en verspreid. Van daaruit veroverde koffie langzaam de rest van de wereld.

Een mooi staaltje geschiedenis voor iets wat voor veel mensen tegenwoordig gewoon begint met een druk op de knop van de koffiemachine.

Geen koffieplant is hetzelfde

Maar de geschiedenis is niet het enige waarin Ethiopië zich onderscheidt. Ook de koffieplant zelf is nergens zo veelzijdig als hier. Ethiopië kent een enorme genetische diversiteit aan koffie. In plaats van grote uniforme plantages met één geselecteerde variëteit groeien er in veel gebieden verschillende lokale koffietypen gewoon door elkaar. Vandaar de term mixed heirloom: een verzamelnaam voor de vele, vaak eeuwenoude koffietypen die in Ethiopië voorkomen.

En die diversiteit is precies wat Ethiopische koffie zo interessant maakt. De verschillen tussen koffies uit verschillende gebieden zijn groot: van bloemig en citrusachtig tot zoet, fruitig, kruidig of juist heel vol. Het Kafa-gebied is een van de belangrijke gebieden voor wilde Arabica. Daar zijn zelfs duizenden wilde varianten beschreven, waardoor Ethiopië bekendstaat als een genetische schatkamer voor Arabica. Dat maakt het land bijzonder: die genetische variatie is er nog steeds volop.



De boom die eigenlijk geen boom is.

In verschillende delen van Ethiopië wordt koffie verbouwd binnen traditionele agroforestry-systemen. Daarbij groeit koffie niet als een eindeloze rij dezelfde planten, maar samen met andere bomen en gewassen.

Een bijzondere rol is daarbij weggelegd voor enset (ook wel de false banana genoemd). De plant lijkt op een bananenplant. De vruchten zijn niet het belangrijkste onderdeel: vooral de stam en wortel worden gebruikt als voedsel. Enset is voor miljoenen Ethiopiërs een belangrijk basisvoedsel en staat bekend om zijn grote droogtetolerantie.

In het Gedeo-gebied groeien enset en koffie letterlijk samen in een gelaagd landbouwsysteem. Hoge bomen zorgen voor schaduw. Daaronder groeit enset. Daartussen groeit weer koffie samen met andere gewassen. Het is een systeem dat niet alleen efficiënt is, maar ook onderdeel vormt van de cultuur en kennis die daar al generaties lang worden doorgegeven. Precies daarom staat het Gedeo Cultural Landscape sinds 2023 op de UNESCO Werelderfgoedlijst. Dat is misschien het opvallende aan Ethiopische koffie: je kijkt niet naar een koffieplantage zoals we die vaak kennen maar naar een compleet ecosysteem waarin koffie onderdeel is van een groter geheel.

Zo'n ecosysteem ziet er overigens niet overal hetzelfde uit. Ga je naar het zuiden, dan kom je in Guji terecht: een gebied met een heel eigen verhaal.

Guji: koffie uit de bergen

In het zuiden van Ethiopië ligt Guji, een van de gebieden waar de koffie vandaan komt. Het gebied ligt in het hoogland en kent omstandigheden die uitstekend passen bij koffie: hoogteligging, een gematigd klimaat, voldoende regen en vruchtbare bodems. Minstens zo belangrijk is echter wat mensen hier door de jaren heen hebben geleerd over het verbouwen en verwerken van koffie.

De koffie wordt veelal geteeld door kleine boeren, vaak op percelen waar koffie samen met andere bomen en gewassen groeit. De omstandigheden verschillen per gebied en zelfs per dorp. Daardoor ontstaan ook binnen Guji grote verschillen in smaak. Dat is precies wat Ethiopische koffie zo leuk maakt om te drinken: een land, één regio en zelfs één oogst vertellen nog lang niet het hele verhaal.

Koffie is hier meer dan koffie

In Ethiopië speelt koffie dan ook een veel grotere rol in het dagelijks leven dan alleen als drankje. De traditionele koffieceremonie is daar een mooi voorbeeld van: koffie wordt gebrand, gemalen en gezet terwijl mensen samenkomen en de tijd nemen voor elkaar. Een ceremonie bestaat traditioneel uit drie rondes koffie. De eerste wordt abol genoemd, de tweede tona en de derde baraka: zegen. Koffie drinken is daarmee vooral een manier om gasten te ontvangen, verhalen te delen en tijd met elkaar door te brengen. Voor ons is dat een mooie manier om naar koffie te kijken.

Van oorsprong naar je kopje

Ethiopië is dus veel meer dan alleen het land waar koffie vandaan komt. Het is een land met wilde koffiebossen, duizenden genetische varianten, eeuwenoude landbouwkennis en gebieden waar koffie letterlijk onderdeel is van een groter ecosysteem. Juist die combinatie maakt Ethiopische koffie zo bijzonder.

Deze maand staan er daarom niet één, maar twee Ethiopische koffies centraal. De Ethiopië Espresso en Ethiopië Filter zijn onze Koffies van de Maand. Allebei zijn ze biologisch gecertificeerd en allebei op hun eigen manier een voorbeeld van wat Ethiopische koffie zo aantrekkelijk maakt. Daarnaast hebben we een Limited Edition uit Ethiopië. Die is voor wie nog wat verder wil ontdekken en wil proeven hoe groot de verschillen binnen één koffieland kunnen zijn.

Twee koffies uit één land en één regio. Misschien is dat wel een goede manier om Ethiopië te leren kennen: door het te proeven.